Setring / stølsdrift

I Noreg som alle andre stader i verda har vi tilpassa oss lokale ressursar og føresetnader. Gardane i Noreg er små, men mange er særs rike på utmarksbeiter. I fleire hundre, kankje tusen år har husdyra hausta graset i utmark og fjell. Dei rike beitene gav ekstra god mjølk, og her vart mesteparten av virterforråd av ost og smør produsert. Seterdrifta er overleving og næring, men og eit svært sentralt element i norsk kultur og identitet. Setra har inspirert forfattarar, målarar og musikarar, seterdrifta har forma landskap og biologi, og seterkulturen har ein god klang langt ut over bygdene og landbruket. Stadig nye bøker om setre og seterliv, seterkulturen i vid forstand, fortel om viktige røter og ei historie verdt å formidle vidare. Og i skjæringspunktet mellom næring og kultur har seterdrifta ei framtid!

Skrevet av Norsk seterkultur. Sist oppdatert 17. november 2017. Vil du gjenbruke innholdet? Innholdet har fri gjenbruk

Om tradisjonen og kunnskapen

Stølsdrifta har vore - og er - ein integrert del av norsk landbruk, dvs. i første rekkje mjølkeproduksjon med ku og geit. Støleing/setring er ein eldgamal haustingskultur, kanskje like gamal som gardsdrifta her i landet. Arkeologiske funn m.a. i fjelldalar i indre Sogn fortel om setring allereie i eldre jernalder, på 600-talet. Når det heile starta er ikkje dokumentert, men skålgopsteiner og pollenanalyser i stølsområde fleire stader i landet vitnar om fleire tusen år med husdyrbeiting. Ofte vart det slått på stølsvollen, og foret vart kjørt ned om vinteren eller brukt på stølen der det var lang ned til garden (vinterstøling).
I lovene som vart utforma på 1100-talet, er seterdrifta regulert. I følgje Gulatingslova ville den bonden som ikkje førte ku og geit til støls kunne bli anklaga for grasran! Det viser kor viktig seterdrifta var alt da, men det er lite å finne om omfanget av seterdrifta i skriftlege kjelder før på 1700-talet. Første gongen setre er nemnt i skriftlege kjelder er faktisk i Snorre Sturlason si skildring av Olav den heilage si flukt gjennom Valldalen på indre Sunnmøre i 1028. Den eldste skriftlege kjelden som gir eit tilnærma fullstendig bilete av seterdrifta er matrikkelen 1723.

I eldre tid rekna ein med at kyrne produserte 2/3 av årsavdråtten setertida, og i eit vinterland som Noreg var det avgjerande viktig å foredle denne råvara til mat som kunne lagrast og brukast gjennom vinteren. Denne driftsforma har vore og er spydspissen i det beitebrukande landbruket, svært viktig for det enkelte gardsbruket. Langvaring beiting og slått har gjeve eit spesielt rikt biologisk mangfald som krev opne landskap. I dag er fleire av slått- og beiteartane raudlista, og fortsatt drift er avgjerande for kulturlandskapet og det biologiske mangfaldet.

Stølsdrifta i Noreg, som elles i Europa, har gått sterkt attende - men vi er likevel framleis eit kjerneområde for denne felleseuropeiske driftsforma. Kring 1850 var det kanskje så mange som 100.000 setre i drift, i 1939 om lag 27.000. Sist sommar var vel 900 setre i bruk, og i tillegg førte 7-800 gardsbruk kyr eller geit til fellesstølar og fellesbeite med mjølkeproduksjon.

Seterkulturen i Noreg er mangfaldig: frå sør til nord, frå vest til aust, enkeltstølar og fellessetre, høgt og lågt, einsleg eller grend, nært eller fjernt - mjølkehenting eller eiga foredling, somme har jamvel ikkje veg. Prinsippet er at innmarka vart nytta til vinterforråd for folk og dyr, medan dyra nytta graset i utmarka – der beitene fanst.
Det spesielle med den norske seterdrifta er at vi framleis finn livskraftige stølsmiljø i fjord- og kystbygder, altså ikkje berre i det vi omtalar som fjellbygdene. I dag er Oppland, og særleg Valdres, tyngdepunktet i ”seterlandet”, men også i deler av Hedmark og Sør-Trøndelag er det tett mellom setre som framleis er i drift.

Det er ikkje vanskeleg å sjå korleis aktiv setring held landskap og mangfald i hevd, og kor snart og dramatisk ting endrar seg og blir borte for godt ved opphør av drift! Seterdrifta blir halde oppe av små og mellomstore mjølkeproduksjonsbruk, truleg har desse bruka i snitt om lag 15 kyr. I dei "tyngste" seterområda i Oppland er gjennomsnittsbuskapen 15-16 kyr, med ein gjennomsnittskvote på 70-80 tonn. Seterdrifta er avhengig av at slike bruk får levelege vilkår.

Det er viktig å ta vare på landskapet som er forma av mulen, handmakta og muskelkrafta. Traktoren tok over ei kort tid - men no ser det ut til at også traktoren sitt kulturlandskap står for fall. Vi blir fattige om bilen og fritidssamfunnet sitt kulturlandskap og einfald tek over!

Det er på setrene dei mangfaldige tradisjonane innan småskala mjølkeforedling har overlevd, ein enorm ressurs å ause av i dag! Dette er i vesentleg grad handboren kompetanse.
Samspelet menneske – dyr – natur krev spesiell kompetasen både innan dyre åtferd og stell, og mjølkestell. Mjølkestellet krev også ei mengd spesialreiskap som vart laga på garden eller på stølen som krev særskild behandling. Denne kunnskapen er handboren kunnskap gjennom generasjonar. Budeia viste også at mykje låg i treverket og mjølkesyrekulturar. Kvart reiskap vart nytta til eit spesifikt føremål, smørbutt berre til smør, pultostfat berre til pultost, og ein skilde mellom søtost og surost-former. Budeia viste også at trehyllene ostene låg på var avgjerande. Når ei ung budeie skulle bygge nytt hus/sel med ostebu, var ei godt bruk ostehylle med god kultur ein av de beste gåvene ho kunne få. Denne kunnskapen kan ikkje erstattast av effektivisering og datastyrt landbruk.

Mange setre har også lange tradisjonar innan reiseliv og friluftsliv. Setertradisjonane er ei "gullgruve" å ause av, ord som eksklusiv og eksotisk passar godt og det er eit stort mangfald gjennom lokale og regionale variantar og ulike produkt. Dette er eit fantastisk utgangspunkt for både produksjon og formidling, men da treng vi dei gardsbruka og dei menneska som først og fremst ber denne driftsforma!

Avviklinga av seterdrifta har gått jamt og trutt, men innføringa av statleg setertilskot på 1990-talet og sidan auka tilskot til seterdrift gjennom dei regionale miljøprogramma (RMP i kvart fylke) har bremsa nedgangen. Med setertilskotet kom seterdrifta for første gong inn i landbrukspolitikken og jordbruksavtalen. I somme fylke kan ein jamvel sjå monaleg auke i talet på setre i drift.

Dei siste 10-15 åra har det vore mykje fokus på kulturlandskap og biologisk mangfald, ikkje minst gjeld det verdiane i stølslandskapet. Det har vore gjennomført ei rekkje nasjonale og regionale prosjekt, og med skipinga av Norsk seterkultur (NSK) i 1999 vart seter-Noreg for første gong organisert! Saman med andre gode krefter har NSK medverka sterkt til at seterdrifta sitt potensiale i framtidig landbruks- og næringsutvikling har kome på dagsorden. Vona er at det utviklingspotensialet som ligg i seterkulturen får vokstervilkår i den framtidige landbrukspolitikken. Her har vi både eit nasjonalt og internasjonalt ansvar.

https://tv.nrk.no/program/FBUA02000267/i-valdris-i-valdris-der-er-saa-godt-aa-gjaete
https://norsktradisjonsmat.no/tradisjonsmatskolen/slik-lager-du-skjorost
https://tv.nrk.no/program/DVFO30006416/seterjentene

Kunnskapsoverføring

Seterdrifta på garden går i arv frå generasjon til generasjon

Historisk bakgrunn

Hovudprinsippa ved at dyra går fritt og haustar gras ligg til grunn for den fleire hundre år, kankje fleire tusen år gamle haustingskulturen.Dei aller fleste setrar nyttar I dag mjølkemaskin, , og på dei fleste setrane vert mjølka henta av TINE sine tankbilar. Nokre setrar tek av noko mjølk til eigen foredling og sal. Desse tek spesielt vare på tradisjonane kring mjjølkeforedlinga på stølen. På nokre få stølar vert det også framleis mjølka for hand og foredla med vedfyring

Plan for videreføring

Det ligg ikkje fore ein eigen plan for å ta vare på stølstradisjonane I Noreg. På bruk av verkemidlar som til dømes gjennom dei regionale miljøprogramma ser vi at økonomisk stimulans bidreg til meir aktivitet og foredling. Dette er særleg I fylka som set open seter som vilkår for støtta.
Dersom vi skal ta vare på stølstradisjonen må vi forsterke verkemidlane og inføre betre maknadsordningar for stølsprodukt. Norsk seterkultur arbeider no for ei eige merkeordning for ekte stølsprodukt for å auke medvitet om dette i marknaden.
Både Norsk seterkultur, Norsk gardsost og enkeltsetrar har også kurs I stølsdrift ogv mjølkeforedling. Det trengs likevel større nasjonal satsing på denne delen av kulturarven dersom skal takast vare på.

Kan du bidra med innhold til artikkelen? Foreslå bilder til bidraget eller foreslå forbedringer av tekst

Spørsmål og kommentarer

Legg igjen en kommentar