Gardsølbrygging med kveik
Gjærsoppen kveik har eksistert i uminnelege tider på Vestlandet og vore brukt til ølbrygging på gardane frå generasjon til generasjon. Kvar gard har hatt ølbryggartradisjonar med sin eigen kveik, som truleg har vore overført i familien og brukt i fleire tusen år. Landbruket har eksistert på Vestlandet i 5-6000 år og med korndyrkinga kom også ølbrygginga. Forskinga har vist at ølbrygging går tilbake ca 10 000 år i verda. Nyare forsking på kveik har vist at gjærsoppen kveik kan vera over 1500 år gammal. Det er altså ein urgjær!
Om tradisjonen og kunnskapen
I dag bryggjer ein fleire gonger om året og framleis vert det bryggja bryllaupsøl særleg til bondebryllaup. Særleg viktig er brygginga til jol og dette er ein sterk tradisjon som ein held i hevd enno.
Til brygginga treng du malt (bygg), einer (einerlåg), humle og vatn, Brygginga starter med sanking av einer i skogen, varming av einerlåg, reingjering av bryggeutstyr, tilrettelegging og førebuing til brygging, meisking/renning (lagar vørter), koking av vørter vel fire timar og gjæring 48 timar. Det er lange prosessar og det tek tid. Før lagde ein maltet (av bygg) sjølv og då var det 3 dagar i elva (blautgjering) og 3 dagar i sekk (spiring) og påfølgjande tørking, som førebuing til brygging. Maltet må grovkvernast før brygginga. Det er framleis nokre bryggarar som malar sjølv i dag. Dei fleste tradijsonsbryggarane kjøper ferdig malt i dag.
Når ølet er gått ut (ca 48 timar) vert det halde Oppskoka. Då blir ølet skaka om og tatt på tønner og fat for lagring. Då kjem naboar og andre bryggarar, som veit at ein har brygga, for å smaka det nybrygga ølet. Dette er eit festleg lag med munnleg historieforteljing og ofte er det med felespelar. Det blir som regel gjeve klare tilbakemeldingar til bryggaren om kvaliteten på nybrygget. For bryggaren er dette ein test på om ølet er blitt godt drikkandes.
Det er framleis ein del personar som har høg kompetanse på tradisjonelle bryggemetodar i Kveik-regionen. Bryggemetodane er litt forskjellige frå bygdelag til bygdelag. Ein stor forskjell er det mellom bryggemetodane nord og sør for Jostedalsbreen. I nord lagar ein for det meste råøl, som ikkje blir kokt. I sør kokar ein ølet.
Tidlegare var ølbrygginga meir omfattande og knytt til sosiale og øknomiske rammer i samfunnet, som barsel, giftarmål, gravferd, feiring av innhaustinga, jolefeiring, andre festlege lag og som forsegling av eigedomsavtalar og andre økonomiske avtalar. Avtalane var ikkje gyldige om ein ikkje hadde drukke øl som stadfesta avtalen.
Det som er att av dei tidlegare tradisjonane er m a øl til bryllaup, gravøl (til dels) og jolaøl. Oppskoka er levande blant bryggarane og er ein viktig tradisjon som er halden i live. Det vert arrangert fleire ølfestivalar i Norge, m a Norsk Kornølfestival i Hornindalen og Voss har årleg arrangement med VM i jolaøl. Ellers er det mindre ølfestivalar kring om i landet.
Frå å vera eit lim i samfunnet frå fødsel til død og brukt i dei fleste sosiale samanhengar, har ølet fått ei anna rolle i dag. Framleis er øl viktig i mange sosiale samanhengar som i festlege lag, drikke på restauranter og barar, bryllaup, ølfestivalar og i samband med jolafeiring. Det er interessant at det kun er dei skandinaviske landa som feirar jol - drikk inn jola! Dette er som sagt ein hedensk skikk som vart gjort til ein kristen skikk ved Kristenretten (1024). I hedensk tid feira og drakk ein inn jola til ære for Odin. Eit av Odin sine mange alias er Jolnir. Dette viser også at skikken med brygging av jolaøl i samband med jolafeiring har stått og står veldig sterkt i landet framleis.
Ølbrygging er framleis ein viktig praksis og det er mange som brygger øl i dag. Det som står i fare for forsvinne er den tradisjonelle ølbrygginga som har gått i arv frå generasjon til generasjon. Der ein har brukt den unike norske gjærsoppen kveik som er over 1500 år gammal og som etter det vi veit kun er å finna på einskilde gardar i Indre Vestland. Vestnorsk kulturakademi har sidan 2019 hatt fokus på brygging av gardsøl med kveik og arbeidd for å sikra den norske genressursen kveik og den handlingsborne kunnskapen som er knytt til tradisjonell ølbrygging med kveik. Vestnorsk kulturakademi arbeider no på fleire område for å sikra vidareføring av dei immaterielle kulturtradisjonane knytt til brygging av gardsøl med kveik.
Utøvere med høy kompetanse
Tradisjonsbryggarar med høg kompetanse blir brukt som instruktørar m a av Vestnorsk kulturakademi. Vi kan nemne tradisjonsberar og bryggar Sigmund Gjernes på Voss, som har vore instruktør på fleire kurs.
Kjetil Dale, Voss som drivkurs i ølbrygging og tilbyr m a opplevingar knytt til mat og ølbrygging gjennom firma Eldhuset Dale AS er også ein kunnskapsrik bryggar.
Kunnskapsoverføring
Det var vanleg å læra seg å bryggja direkte frå far eller bestefar, og det er også døme på at mødre eller bestemødre har lært frå seg kunsten å brygga øl. Ungane fekk smaka kandissukker og fekk også drikka vørter før ein starta gjæringa. Mange har fortalt om kor kjekt det var å komma inn i eldhuset når ein brygga på garden og fekk smaka kandis og vørter. Når dei vart gamle nok fekk dei læra å brygga. Dei var då med faren eller bestefaren og deltok i alle prosessane frå henting av einer til ferdig brygga øl. Dette er direkte overføring av den handlingsborne kunnskapen, og på denne måten vart kunnskapen om ølbrygginga ført vidare frå generasjon til generasjon. Vi forvaltar i dag ein fleire tusen år gammal ubroten ølbryggartradisjon som framleis er levande kulturarv. Truleg er denne tradisjonen ein av dei eldste levande ølbryggartradisjonane i verda og framleis vert tradisjonen ført vidare til nye generasjonar.
I dag er det fleire måtar å læra seg tradisjonell brygging. Det blir arrangert kurs i ølbrygging i regi av Vestnorsk kulturakademi med ulike tradisjonsberarar og i ulike delar av Kveik-regionen. Det framleis direkte overføring mellom generasjonane men det minkar på dei gamle ølbryggarane.
Historisk bakgrunn
Bruken av kveik i tradisjonell gardsbrygging har lange historiske røter i Indre Vestland og tilgrensande område. Praksisen kan sporast fleire tusen år tilbake og har vore ein integrert del av gardsdrifta, hushaldet og høgtidskulturen. Kveik vart tradisjonelt oppbevart på gjærringar, gjærstokkar eller tørka flak, og kunnskapen om brygging, gjæring, einerlåg og råvarebruk vart overført munnleg og gjennom praktisk deltaking mellom generasjonar. Kunnskapsoverføringa er lik i dag, men bruken av gjærringar og gjærkransar er ikkje vanleg. Ein tørkar gjæren på andre måtar i dag. Det er ein del bryggarar som har tatt i bruk gjærkransar igjen etter modell av dei gamle gjærkransane.
Tidlegare var brygging med kveik ein naudsynleg del av sjølvforsyningsøkonomien. Ølet hadde både sosial, religiøs og praktisk funksjon og vart brukt m a ved høgtider, arbeidslag, slått, gjestebod, ved eigedomsskifte og kyrkjelege markeringar. Ølbrygging var også lovpålagt i mellomalderen og inngjekk som ein del av kristninga av Noreg, samstundes som praksisen bygde vidare på eldre tradisjonar. (jfr Kristenretten i Gulatingslova 1024)
I dag vert kveikbrygging vidareført i meir avgrensa omfang, hovudsakleg av tradisjonsberarar, kulturarvsaktørar, forskingsmiljø og engasjerte heimebryggarar. Metodane er i hovudsak bevarte, men er delvis tilpassa moderne krav til hygiene, dokumentasjon og formidling. Det går framleis føre seg vidareføring av kveikbrygging i tråd med den tradisjonelle måten å brygga på, der sønn eller dotter får læra seg ølbrygging av far eller bestefar.
Dei siste tiåra har kveik fått auka nasjonal og internasjonal merksemd, samstundes som det er utvikla eit meir systematisk arbeid for å sikre dei lokale variantane og den tradisjonelle kunnskapen, i tråd med prinsippa for immateriell kulturarv slik dei er formulert av UNESCO.
Mål og hensikt med praksisen har dermed endra seg over tid. Der kveik tidlegare først og fremst hadde ein praktisk og sosial funksjon, har han i dag også ei viktig rolle som kulturarv, identitetsberar og kunnskapsressurs. Praksisen vert nytta i formidling, undervisning og forsking, og bidreg til å styrkje forståinga av samanhengen mellom landbruk, handverk, lokal historie og levande tradisjon.
Plan for videreføring
Kveiktradisjonen har i dag gode framtidsutsikter, både nasjonalt og internasjonalt, gjennom aukande interesse for tradisjonell brygging, lokalmat og immateriell kulturarv. Samstundes er praksisen sårbar, då han i stor grad er avhengig av aktive tradisjonsberarar og kontinuerleg overføring av praktisk handlingsboren kunnskap mellom generasjonar.
For å sikre vidareføring er det sett i gang fleire målretta tiltak. Dette omfattar systematisk dokumentasjon av lokale kveikstammar, bryggemetodar og munnleg tradisjon, samt kartlegging av historiske kjelder og personbasert kunnskap. Det vert arbeidd med bevaring av biologisk materiale gjennom arkivering og genressursarbeid, i samarbeid med relevante fagmiljø og institusjonar.
Vidare vert det arrangert kurs, seminar, bryggedagar og opne eldhus, der både unge og vaksne får praktisk opplæring i tradisjonelle bryggemetodar. Skular, museum og frivillige organisasjonar vert involverte i formidlingsarbeidet, for å styrkje rekruttering og lokal forankring. Digitale plattformer vert nytta til å dele kunnskap, dokumentasjon og undervisningsmateriale.
Eit viktig mål er å leggje til rette for aktiv bruk av kveik i levande praksis, ikkje berre som historisk referanse. Dette inneber å støtte lokale bryggarar, stimulere til vidareføring i familiane og sikre tilgang til autentisk kveik. Samstundes vert det lagt vekt på etisk bruk, respekt for opphavsmiljøa og vern mot uheldig kommersialisering.
Gjennom langsiktig samarbeid mellom tradisjonsberarar, kulturarvsaktørar, forskingsmiljø og styresmakter vert det arbeidd for å sikre at kveiktradisjonen forblir ein levande, dynamisk og berekraftig del av norsk kulturarv også for framtidige generasjonar.
Spørsmål og kommentarer